تمدن‌های بسیاری با هجوم اقوام بیگانه و گذر زمان نابود شدند و آزمون پایداری تاریخ را تاب نیاوردند.

چه چیز سبب پایداری یک تمدن در برابر تندبادهای ویرانگر تاریخ می شود؟
نیکولاس داویلا فیلسوف کلمبیایی پاسخ می دهد : بی تفاوتی به ارزش‌های بنیادینی که آن تمدن را پدید آورده اند.

ارزش‌های بنیادین تمدن ما چیست؟

هرودوت در جلد نخست کتاب تواریخ و در بخش ۱۳۶ می نویسد نخستین درس ایرانیان به فرزندان خود "راستی" است.

با همه نگاه جانبدارانه هرودوت او اینجا مهمترین ارزش جامعه ایرانی را که در مرکز این تمدن نشسته بود ضبط کرده است : "راه در جهان یکی است و آن راه راستی است"!

این بر مدار راستی زیستن برای ایرانیان بسی بزرگتر از دروغ نگفتن است. ایرانیان این راستی را "اشا" و یا قانون راستی در جهان می نامیدند و تلاش می کردند اندیشه، گفتار و کردار خود را بر مسیر آن تنظیم کنند تا آنجا که در بند ۳ کتیبه پارسه، نیایش داریوش کبیر این است که: هورمزد ایران را از اهریمن دروغ حفاظت کند.

پس نخستین ارزش بنیادین تمدن ایرانی راستی بوده است و بر مدار راستی زیستن.

هگل در بخش اول از کتاب فلسفه تاریخ خود در بخش جهان شرقی در رابطه با ایرانیان می نویسد:
در میان ایرانیان است که ما برای نخستین بار می بینیم که آزادی به یک اصل تبدیل می شود و فردیت انسانی به رسمیت شناخته می شود.

او ادامه می دهد: ایران نخستین امپراطوری است که مفهوم دولت در آن از اتحاد ارگانیک ملت‌هایی که آزادانه باهم متحد شده اند تولد می یابد و این چرخش بزرگ تاریخ در توسعه مفهوم آزادی است.

پس می توان احترام به آزادی انتخاب، فردیت و رواداری و اتحاد درونی مردمان سرزمین ایران را از دیگر ارزش‌های بنیادین تمدن ایرانی دانست.

ایران بزرگترین آزمونهای تاریخ را تاب آورد زیرا بر ارزش‌هایی استوار بود که برای ناظران خارج از تمدن ایرانی نیز آشکار بود.

سخن این نیست که این در همه اعصار روش حاکمان این سرزمین بوده است. سخن این است که اینها ارزش‌هایی بوده اند که جامعه ایرانی به آنها احترام می گذاشته و بذرهای آن را در خود حفظ کرده است.

ما امروز در قلب بزرگترین طوفانهای تاریخ خود قرار داریم و آنچه ما را از این طوفان عبور خواهد داد این است که به یاد آوریم ارزش‌هایی را که سرزمین ما را بنا نهادند و در مسیر دشوار تاریخ حفظ کردند:
راستی، رواداری، آزادی و فردیت انسانی!

آیدین آرتا