پیشروترین زنان جهان
آیدین آرتا

شوستر در کتاب "اختناق در ایران" که در سال ۱۹۱۲ و پس از خروجش از ایران که با فشار دولت روس و انگلیس صورت می گیرد منتشر می کند می نویسد:

زنان ایران پیشروترین زنان جهان هستند!

و این در سال‌های خفقان پس از مشروطیت است که هنوز حتی یک دهه از زمانی که شیخ فضل الله نوری تاسیس مدارس برای دختران ایرانی را مخالف شرع دانسته بود ، نگذشته بود. آنچه شوستر می دید مبارزه درخشان زنان ایران در طول دو دهه برای ممکن ساختن ناممکن تحصیل زنان بود.

نخستین مدرسه نوین دخترانه ایران که توسط طوبی آزموده در سال ۱۲۸۲ تاسیس شده بود، تنها ۴ روز دوام آورد و توسط پیروان روحانیون تندرو تخریب شد. دو سال بعد تلاش بی بی خانم استرآبادی نیز به شکست انجامید و خودش مورد حمله قرار گرفت و مدرسه اش غارت شد. در همان سال مدرسه نورالهدی منگنه به آتش کشیده شد و فروغ آدرخشی موسس نخستین مدرسه دخترانه در مشهد مورد سوءقصد با اسلحه قرار گرفت.

آنچه شوستر می دید این بود که چگونه زنان ایرانی با شجاعت و پشتکاری بی مانند و بدون آنکه منتظر حمایت مردان بمانند و بدون حمایت دولتی تنها در کمتر از یک دهه بیش از ۶۰ مدرسه خصوصی را تاسیس کردند و این مبارزه را تا تضمین حق تحصیل دختران ایرانی ادامه دادند.

شوستر در همین کتاب که از ارزشمندترین منابع تاریخ مشروطیت در ایران است می‌نویسد:
"بسیار بعید است کسی مدتی، ولو کوتاه با ایرانی‌ها هم‌نشین شود و با آنان زندگی کند و در این هم‌نشینی مشکلاتی را که آنان با نجابت مثال‌زدنی‌شان تحمل می‌کنند ببیند اما محبت ایرانیان را به دل نگیرد و از آرزوهای عدالت طلبانه آن‌ها جانبداری نکند.

شوستر در مدتی که توسط انقلابیون مشروطه خواه به عنوان خزانه دار کل ایران به کار گرفته شد، توانست نظام مالیاتی ایران را که هیچ پولی دیگر در خزانه نداشت اصلاح کند. او برای گمرک شمال و جنوب ایران که دولت‌های روس و انگلیس درآمد آن را حق خود می دانستند مالیات وضع کرد و اموال شعاع السلطنه ها را به نفع انقلاب مشروطه ضبط کرد. امری که خشم روس‌ها را تا آن حد برانگیخت که برای مقابله با این اقدام قزاق گسیل ساختند.

آنچه که او ۱۱۱ سال پیش در خشت خام سنگ بنای جامعه مدرن ایران دید، امروز در آینه تاریخ خود را روشن تر از هر زمان ديگری آشکار ساخته است.