(۲) _ ادامه جستار یلدا/خورروز/یادگار ایرانشهر کهن

اگرچه جشن گرفتن اعتدال زمستانی در بعضی ملتهای دیگر به جز ایرانیان باستان نیز مشاهده شده است،  ولی می توان آن را  فصل مشترک اقوام هند و ایرانی و یادگار فرهنگ مشترک کهن آنها در زمانی دانست که در کنار یکدیگر می زیسته اند.

از 4000 سال پیش از میلاد می توان این جشن آیینی را درشاخه های مختلف آریاییان مشاهده کرد. از اقوام شمالی نوردیک و ژرمن و از ایران تا آلمان و لیتوانی تا هند و مردمان سرزمینهای جنوبی روسیه .

می توان حتی تاثیر این جشن را بر مردمان سرزمینهای دوردست چون ژاپن ، از طریق اقوام آریایی آینو که از روسیه وارد ژاپن شدند و بر سلسله مهم یاماتو تاثیر بسیار گذاشتند و همچنین در مصر از طریق پیوند مصریان با اقوام آریایی هیتی مورد مطالعه قرار داد.

در این میان سرزمینهایی وجود دارند که ارتباط آنها با این سنت چون رازی دور از دسترسی باقی مانده است چون تمدن شگفت انگیز مایا در امریکای جنوبی که آنان نیز این شب را با درکی یکسان از تولد ایزد خورشید جشن می گرفته اند که در ادامه به آنها بیشتر خواهیم پرداخت.

در این جستار من تصمیم دارم نگاهی داشته باشم به اقوامی که این شب را جشن می گیرند و تلاش خواهم کرد تقارن های جالب توجه در میان سنن این اقوام را مورد توجه قرار دهم.

این شب مقارن است با آیین باستانی خورشید روز  "خور روز" که در آیین باستانی مهر (میتراییسم) ایرانی و سپس رومی جشن گرفته می شد و هم نزد ایرانیان و هم رومیهایی که بر این آیین بودند مصادف بود با روز تولد میترا "مهر" که نزد ایرانیان و همچنین رومی ها پیش از میلاد مسیح روزی مقدس به شمار می رفته است.

ایرانیان باستان این روز را خورشید روز “خور روز” نامیده و این شب را به عنوان شب زایش مهر یا خورشید جشن می گرفته اند و به عنوان یک آیین باستانی در دامنه های البرز تا دمیدن سپیده به انتظار طلوع خورشید می نشسته اند و پیروزی مهر و شکست اهریمن را با خواندن دعایی با نام "نی ید" جشن میگرفته اند.
مردمان این شب را از فلات ایران تا شبه قاره هند جشن می گرفته اند و حتی مردم بنگلادش نیز هنوز این شب را "شب نور" دانسته و گرامی می دارند. در دوره های بعدی نیز مزدکیان وخرم دینیان این روز را "خرم روز" نامیده و گرامی داشته اند. شاید توجه به این نکته نیز جالب توجه باشد که ما ایرانیان کلمه "مهر" را هم به معنای خورشید و هم به معنای عشق و محبت به کار می بریم و نور دانستن محبت نشان از اهمیت ویژه این واژه و انطباق این مفاهیم نور و عشق در فرهنگ ایرانی دارد.